COVID – 19 Hina Tangkhulli Khi Ngachei Ngasakpaili Khala

Published on

Real journalism holds the hills accountable.

Since 2020, Ukhrul Times has reported without fear or favour. Support us to keep going.

Contribute Now

Aja COVID-19 hina maram sada ayar ngalei apam ngatei ngateidawui eina shimli hannungkida ima Tangkhulnaobing sorkhangasai leida lei. Kaikhava ungzangphok haira. Athumbingli quarantine sakhavai ram kachivana sakchanglak eina khangaran samida lei. Hikatha atamli ithumna thuklak eina khamachuk darkar sahaira.

Ungzangki kachibing (reverse migration) hi matailak eina ot kasanao (employees), ot phada khaleibing (job seekers and aspirants) kala katamnaobing (students) hibing hina. Horzak kahai mi mashing matheirarsalala rough estimate eina mi 10000 to 20000 alungli leisapaira da khuiya. Athum hi khanuithot tamkhui kahai yaron ngala zingkum (age group) 20-40 years hina kachunga sasara. Hanglaksa chiakha mi akhawui most productive stagewui atamlaka.

1. Mi mashing hiyakhana shim hankhaung (reverse migration) sada khalei hina theikhangasak pava, ishi Tangkhulnaobing hi public or orgnised sectorli full time employee machungmana kha unorganized sectorli kasana chungmeikharda lei kachi theikhui ngasaka. Job security maleithuda lockdown sangashada awui tolop ngasammi kahai hina maram sada maokthuikapai rahaowa.

2. Athumbing hi kachungava sada khalei otpam chi chihochang hailaga shimshong ungpamchang haoki kachi, kaikhana awui business hi shimshong base sahaoki kachi kachungkha zangsara.

Hikatha situation hili ima Tangkhul welcome sakakhui eina ngasoda khangaran kasa darkar sahaira. Mi mashing hiyakhana ngaraikachaiya atamli (same time) ashangva sada (group) ungki kachi hili machuk kharikta pangsinkhuida khamashung shongfali thankazat hi ithumwui thangkhameina. Mi mashing chungkasang hieina ngasoda ram ramwui kharing kharakli ngachei kapai (influences) teomeikha analyse sayangsa.

(i) Metropolitan citiesli atam sharakha pamsahaokada ram (villageli) ungkapam eina cultural shock or crisis leikapai lei. Chimang maningla kashuirak (unplanned) eina hankhaung sahaoda mirinwui direction shiman kahai thadala leisara. Naongara hiyakha hi talent ayur peida zangsara; kaikhana leadership quality khalei, kaikhana technology singkathei (savvy kasa), kaikhana dharmarin kazatta, kaikhanava business sakathei, kaikhanava sportsli, kaikhana music kala laa sakathei, zangsara. Mi kaikhava khangarui, mangkaza, ari arai kashichin, khali kasa kala minamlaga okathui naongarala zangsara.

Khamashung shongfali thanvakhami hi mahuinapai mara. Hi haklak kahai challenge akhana. Atam chada athumwui shongfa (course) mashungkhuihai akha ima yurwui vang sakkhamataiya lan ngasara kha ngasharta handle masa akha ima yur shiman kapaiwui apong akhanada theikhui.

Hi ithum katongawui contribution darkar saya. Matailak eina naongarabingwui ava ava ngara ngashar phalungra. Nathumwui cooperation kala ningkahak demand saya. Churchwui role haklak eina leiya. Pastorbing, missionarybing kala kathanabingna thanda roadmap machukmilu. Longrei, longphang, ramwui institution kachiva policy khayek kala khangazip darkar sahaira. Tangkhulwui MLAs kala Councillorbingwui contribution kahaka darkar sahaira. Khanuithot hiyakhawui kharing kharak (livelihood) wui vang khamachukmiphok haolu.

Ima yurwui vang naongara ungkazang hina kharitta otphun mangasala kha kala khamahai (opportunity) akha ngasa kapai leiya

(ii) Covid 19 hina ngalei (nation) wui lansin (economy) suitameikhar haora. Developmental works kachungkha sazahaora kala ithumwui samphangran kachungkha katatmi kahai shokra. Arui eina tangdala ithumwui mashun (rights) kala samphangran (previledges) kachungkha tampakwui mibingna ngaphonthui haira. Kathannabing, matailak eina ithumwui minganingbing active kasameida ot kasa darkar sahaira. Partywui feeling suitameihai laga imaramnaobingli coordination and consultation leimeida ot kasamilu.

(iii) Mimao khara eina ngasoda chamrei (famine/impoverishment) khara hi khangachana. Virus mang maningla kathai kachamwui eina kathi kasar kala kachot kachang kachungkha samphanga. Thangmeida ot kasabingwui vanga opportunity ngavaserra. Yanglu ithumli Varena somida mashalak kahai kala tumlak kahai ngalei hirikha leida lei. Athei arai, hanthingna kala kashak kaza ayur peida lingkhui kapai ngaleina. Kuingatok zangda ngachang kaka eina ngasoda ot saakha mirin ringshi khavai khikha maleimana. Environmentli concern leilaga ot samilu.

(iv) Covid-19 hina okathuiwui ngalei katongali otpam (employment) kachungkha sazahaora. International Labour Organization (ILO) wui estimate athi shurda kazat hina teomeithuida 1.25 billion (equivalent to 37.5% of workforce) wui otpam shiman kapai apong leihaira kala arui arui 2.7 billionli sazada lei.

Chitha akha khipalongli masaza mara khala? Technologyli specialized kasabing kala pangthem kathem (skill) khaleibingli masazamara. Athumva atam kachivali ot leisashonra. Chiwui vang eina otsak akhali specialization leikhavai hotna phalungra.

(v) Katam kashawui pongli khangachei kachungkha rahaira. Social distancing leihaoda contact class hi malei kapai hina maram sada ithumwui teaching-learning modalities ngachei phalungra. Schools/colleges close sahailaga kasaikha mapampai mara. Aruihon MOOCs (Massive Open Online Courses) zatnalak eina leida lei. Ojabing training khuiser phalungra. ‘Work from Home’ concept hi adopt samiserlu.

Class X eina Class XII wui result shokrada lei. Matha khamei institution ayarli leihaoda lairik kathemnaobing ayar ngaleili atamthui khangarok hi khare atamli leisai. Kha ajakumva katamnaobing ayar mashokla ramwui schools colleges li tamngarok haora. Naoshinao kaikhanava ana tamda khalei college chihohailaga shimshongli ungtamki kachi zangkapsara.

Hitharan atamli leida khalei institutions kachiva status review and update saphalungra, kaja katamnao hiyakhawui future semkhami hi yurli kasemna. Infrastructure development kala expansion leimi phalungra. Science laboratories mathameida leimi phalungra. Quality teaching and learningwui vang khamatha faculty recruit samilu Academic audit hi makhalei masapaimana. Digital age sahaokada okathuiwui reikasang chili ngarumda zatkhavai atam atamli ojabingwui short term courses/training programme khalei phalaka. TKS hi katamnao organization sahaokada athumna yangsangmi phalungra. Tangkhul Scholars’ Associationwui khangachon darkar saakha mathanthuthup eina ngachonmira. Covid-19 hina maram sada atam akhali ithumwui ngalei hi ayarli depend salaga okthui kasa chi ara ayarli support/supply sakhashapa ngalei ngasa khavai hotnasa.

Dr Tuisem Shimrah
President
Tangkhul Scholar’s Association
Delhi

Latest articles

NSUB Holds Candlelight Vigil at Benson Town for Manipur Victims

BENGALURU: The Naga Students’ Union Bengaluru (NSUB) organized a prayer and candlelight vigil at Paalana...

Senapati: Man Held with 15.35 Kg Suspected Opium in Vehicle Bearing Fake Army Insignia

SENAPATI: A joint team comprising the Special Operations Team (SOT) of Senapati Police, D-78...

Candlelight Vigil in Shillong Honours Six Naga Victims of Manipur Violence

SHILLONG: Khyndai Lad was illuminated in hues of yellow and orange on Saturday as...

GNF Appreciates UNC’s Goodwill Gesture, Seeks Meaningful Political Engagement

KOHIMA, JUNE 13: The Global Naga Forum (GNF) expressed its sincere appreciation to the...

Advertisement

spot_img

More like this

Four From Manipur Honoured with Gallantry Awards, Bringing Pride to the State

UKHRUL: Four servicemen from Manipur have been conferred prestigious gallantry awards for their exceptional...

An opportunistic attempt to exploit human tragedy for political gain, says NSCN-IM on KIM’s Statement

UKHRUL: The National Socialist Council of Nagalim (NSCN-IM) has categorically rejected the allegations made...

GNF Visits Manipur’s Border Areas; Relief Materials Distributed

UKHRUL: The Global Naga Forum (GNF) has successfully executed a relief mission in support...